Over het Right2Water-initiatief
Het Right2Water-initiatief (volledige naam: “Water en sanitaire voorzieningen zijn een mensenrecht! Water is een publiek goed, geen handelswaar!”) werd op 10 mei 2012 geregistreerd en werd het eerste Europees burgerinitiatief (EBI) dat met succes meer dan een miljoen handtekeningen heeft verzameld.
In het initiatief werd de Europese Commissie opgeroepen om wetgeving voor te stellen ter uitvoering van het mensenrecht op water en sanitaire voorzieningen, zoals erkend door de Verenigde Naties, en ervoor te zorgen dat deze essentiële diensten voor iedereen als openbare dienst worden verleend. Centraal in de campagne stond de overtuiging dat toegang tot schoon drinkwater en sanitaire voorzieningen een grondrecht is dat aan iedereen moet worden gewaarborgd.
Het initiatief werd op 20 december 2013 formeel bij de Europese Commissie ingediend, vergezeld van certificaten ter bevestiging van de geldigheid van 1 659 543 steunbetuigingen. In het kader van het EBI-proces hebben de organisatoren op 17 februari 2014 vertegenwoordigers van de Europese Commissie ontmoet en hun zaak diezelfde dag toegelicht tijdens een openbare hoorzitting in het Europees Parlement.
De Commissie heeft binnen drie maanden (zoals vereist op grond van de eerste EBI-verordening) een officiële reactie gegeven in de vorm van een mededeling op 19 maart 2014 (zie het persbericht). In haar antwoord heeft de Commissie zich ertoe verbonden actie te ondernemen op verschillende gebieden die met het initiatief verband houden, waaronder meer transparantie en het stimuleren van innovatie. Ze heeft ook een herziening van de drinkwaterrichtlijn voorgesteld, waarbij de lidstaten worden verplicht de toegang tot drinkwater te verbeteren, met name voor de meest kwetsbare groepen.
Als eerste succesvol Europees burgerinitiatief heeft “Right2Water” het potentieel van participatieve democratie op EU-niveau aangetoond. Het initiatief toonde aan hoe burgers uit heel Europa zich rond een gedeelde zorg kunnen verenigen, invloed kunnen uitoefenen op de Europese agenda en kunnen bijdragen tot beleidsontwikkelingen met een blijvend effect.
Geregistreerd
10.5.2012
Inzamelen gestart
10.5.2012
Inzameltermijn voorbij
1.11.2013*
* Nieuwe termijn vastgesteld als reactie op problemen waarmee de organisatoren tijdens de opstartfase van het burgerinitiatief te maken kregen.
Geldig initiatief
20.12.2013
Initiatief beantwoord
19.3.2014
Hoe heeft dit initiatief met succes het vereiste aantal handtekeningen kunnen verzamelen?
Het succes van “Right2Water” was grotendeels te danken aan het feit dat het initiatief steunde op een reeds goed gevestigde internationale beweging. De organisatoren mobiliseerden bestaande vakbondsstructuren, ngo’s, sociale bewegingen en lokale netwerken in heel Europa, waardoor de campagne snel een breed publiek kon bereiken en in veel EU-landen steun kreeg.
De nauwe samenwerking tussen de Europese organisatoren en de nationale campagneteams was van cruciaal belang. Hoewel de campagne een gemeenschappelijke Europese boodschap behield, pasten de nationale coördinatoren slogans, communicatiestijlen en outreachstrategieën aan de lokale context aan, waardoor het initiatief herkenbaarder werd voor de burgers.
De campagne profiteerde van een zorgvuldige langetermijnplanning. De voorbereidingen begonnen enkele jaren vóór de officiële start, met onder meer fondsenwerving, het opbouwen van allianties en de ontwikkeling van campagneboodschappen. Door deze vroegtijdige investering beschikten de organisatoren over de nodige middelen, deskundigheid en partnerschappen zodra de verzamelperiode van start ging.
De organisatoren combineerden met succes het bereik van sociale media met traditionele mediaberichtgeving om het bewustzijn te vergroten en supporters te mobiliseren. Televisieprogramma’s, krantenartikelen en onlinecampagnes droegen allemaal bij tot een grotere zichtbaarheid bij het publiek, terwijl lokale offline-activiteiten en activistennetwerken hielpen om de betrokkenheid ter plaatse in heel Europa te behouden.
De strategie achter dit initiatief
Voorbereiding
De oorsprong van de “Right2Water”-campagne gaat terug tot 2009, toen de Europese Federatie van Vakbonden voor Overheidsdiensten (EPSU) besloot gebruik te maken van het nieuwe instrument van het Europees burgerinitiatief. Voor de organisatoren bood het EBI een unieke kans om een campagne met een echt Europese dimensie op te bouwen en de samenwerking over de grenzen heen te bevorderen.
Deze langetermijnvisie bleek van cruciaal belang voor het welslagen van het initiatief. Drie jaar voordat het initiatief officieel werd geregistreerd, had EPSU al een speciaal fonds opgericht om de campagne te ondersteunen en was ze begonnen met het opbouwen van een brede coalitie van partners. De alliantie bracht ontwikkelingsorganisaties, sociale en milieu-ngo’s, vrouwenorganisaties, kerken, openbare waterbedrijven en gemeenten samen, allemaal verenigd achter een gemeenschappelijk doel.
Zoals een van de organisatoren toelichtte, hadden alle partners verschillende redenen om het initiatief te steunen, maar deelden ze een gemeenschappelijk belang: het succes van de campagne.
Om steun te verwerven in heel Europa, deden de organisatoren een beroep op persoonlijke contacten, EPSU-leden, sociale bewegingen, nationale netwerken en Europese organisaties zoals het Europees Milieubureau, Women in Europe, het Sociaal Platform en de European Water Movement. Dit uitgebreide netwerk hielp het bewustzijn te vergroten en supporters te mobiliseren in verschillende landen en gemeenschappen.
Zorgvuldige planning was nog een belangrijk onderdeel. De organisatoren investeerden aanzienlijke inspanningen in het ontwikkelen van duidelijke campagneboodschappen en het ruim vooraf voorbereiden van een strategie. Eén nationale campagnecoördinator benadrukte hoe belangrijk het was om campagneambassadeurs zorgvuldig te selecteren en om ervoor te zorgen dat voldoende tijd, middelen en deskundigheid beschikbaar zijn om zowel beleidsgerelateerde kwesties als technische aspecten van de campagne te beheren.
De organisatoren wonnen tijdens de voorbereidingsfase ook juridisch advies in. Gepensioneerde advocaten werden geraadpleegd om te helpen bij het opstellen van het initiatief en ervoor te zorgen dat de doelstellingen doeltreffend werden geformuleerd.
Hebt u twijfels over de juridische vereisten voor uw initiatief? Vraag advies aan een expert via de dienst “Deskundig advies” of raadpleeg dit webinar over de juridische vereisten om een EBI te lanceren.
Fondsenwerving en middelen
Het initiatief “Right2Water” ontving financiële steun van één enkele sponsor: de Europese Federatie van Vakbonden voor Overheidsdiensten (EPSU), een vakbondsfederatie die overheidswerknemers in heel Europa vertegenwoordigt. EPSU droeg 140 000 euro bij aan de campagne.
Uitvoering
Om de campagne uit te voeren, combineerden de organisatoren het bereik van sociale media met meer traditionele communicatiekanalen. Hoewel meerdere kanalen werd ingezet, beschouwden de organisatoren Facebookgroepen en -evenementen als bijzonder doeltreffende instrumenten om supporters te mobiliseren. Hoewel Facebook zich sindsdien minder is gaan richten op evenementen en meer op pagina’s, merkten de organisatoren op dat evenementen waardevol bleven omdat mensen die interesse toonden, notificaties en updates bleven ontvangen.
Een van de belangrijkste momenten van de campagne was toen een sketch op een Duits tv-programma in prime time aandacht besteedde aan het initiatief. De uitzending leidde tot een spectaculaire toename van de steun, met ongeveer 200 000 extra handtekeningen als gevolg. De organisatoren probeerden dit succes in andere landen te herhalen, maar merkten dat dit veel tijd kostte en dat ze er niet in slaagden evenveel aandacht van de nationale media te krijgen.
Offline campagnevoering speelde eveneens een belangrijke rol. Activisten maakten in steden en op werkplekken in de hele EU reclame voor het initiatief, waardoor ook doelgroepen buiten de digitale kanalen werden bereikt. De organisatoren richtten een netwerk van lokale contactpunten op waar campagnevoerders ervaringen konden uitwisselen en verslag konden uitbrengen over hun activiteiten. Deze uitwisseling van ideeën bevorderde het leren van elkaar tussen verschillende groepen en versterkte de campagne als geheel.
Demonstratie op 14 mei 2013 op de Alexanderplatz in Berlijn. Bron: Europäische Bürgerinitiative (EBI) “Wasser ist ein Menschenrecht” – Neue Zahlen vom 13. Mai 2013 – Berliner Wassertisch
Een belangrijke factor achter het succes van het initiatief was de nauwe interactie tussen coördinatie op Europees niveau en nationale campagnes. Volgens de organisatoren was “de hele campagne juist op die uitwisseling tussen de Europese coördinatie en de nationale partners gericht”.
Tegelijkertijd erkenden de organisatoren het belang van het aanpassen van de campagneboodschappen aan de nationale context. Eén nationale coördinator legde uit hoe de slogan “Water is a Human Right” in Finland licht werd aangepast tot “Water is a Basic Right” (Vesi on perusoikeus), een formulering die sterker aansloeg omdat ze aansloot bij terminologie die vaak wordt gebruikt in verband met de Finse Grondwet. Deze ervaring toonde aan dat, hoewel Europese coördinatie essentieel is, flexibiliteit en gevoeligheid voor nationale omstandigheden een campagne aanzienlijk kunnen versterken.
Er werd ook rechtstreeks samengewerkt tussen nationale partners. Deze uitwisselingen hielpen campagnes om van elkaar te leren en hun netwerken uit te breiden. Volgens de organisatoren “wordt het succes van de inzameling in verschillende landen verklaard door de toename van het aantal nationale partners”.
De organisatoren zijn ook van mening dat de universele relevantie van de doelstelling van het initiatief aanzienlijk heeft bijgedragen tot het succes ervan. Zoals ze het verwoordden: “Water is iets wat alle mensen in het dagelijks leven nodig hebben, en niets in onze samenleving zou zonder water kunnen functioneren.” Omdat de toegang tot water iedereen aangaat, konden mensen met zeer uiteenlopende achtergronden zich vinden in de doelstellingen van de campagne en het initiatief steunen.
Verzameling en verificatie van handtekeningen
Volgens de organisatoren speelde het publieke bewustzijn van het belang van toegang tot schoon water een belangrijke rol in het succes van de campagne voor het verzamelen van handtekeningen. De kwestie sloeg sterk aan bij burgers in heel Europa, waardoor het initiatief van meet af aan momentum kreeg.
De steun bleek bijzonder sterk in Italië, Spanje en Griekenland, waar het initiatief de aanvankelijke doelstellingen overtrof. Deze landen hadden op dat moment te maken gehad met enkele van de meest verregaande bezuinigingsmaatregelen, waaronder beleid in verband met de privatisering van essentiële openbare diensten. Daardoor vond de boodschap van het initiatief weerklank bij burgers die bezorgd waren over de toegang tot essentiële diensten.
De organisatoren volgden de voortgang van de campagne voortdurend op en pasten hun strategie aan naarmate de inzamelperiode vorderde. Zes maanden na de start van de handtekeningeninzameling konden ze de landen identificeren waar de steun het snelst groeide en concentreerden ze extra inspanningen op die gebieden. Zodra de vereiste drempel in een lidstaat was bereikt, bleef de campagne handtekeningen verzamelen met als doel de drempel met minstens 5 % te overschrijden, om een buffer te bieden voor het verificatieproces.
De formele inzamelperiode van twaalf maanden voor het initiatief eindigde op 10 mei 2013. De Commissie heeft echter tot 1 november 2013 steunbetuigingen voor het initiatief aanvaard, wegens de moeilijkheden die de meeste organisatoren ondervonden bij het opzetten van hun online-inzamelsystemen tijdens de opstartfase van het EBI. Aan het einde van de inzamelfase was 84 % van de 1,7 miljoen handtekeningen online verzameld en 16 % op papier.
Aantal door Right2Water per lidstaat verzamelde steunbetuigingen
De vinkjes op de kaart geven de EU-landen aan waar de vereiste minimumdrempels aan handtekeningen ter ondersteuning van het initiatief met succes werden gehaald. Met een totaal van 1 659 543 geverifieerde steunbetuigingen heeft het initiatief “Right2Water” de minimumdrempels in 13 lidstaten gehaald.
De sterretjes op de kaart geven de EU-landen aan waar de certificaten van de steunbetuigingen werden ontvangen na het tijdstip van indiening van het initiatief voor onderzoek door de Commissie. Deze cijfers zijn niet verwerkt in het totale aantal ondertekenaars. De volledige tabel met steunbetuigingen is beschikbaar op de speciale pagina op de EBI-website.
Impact van dit initiatief
Formele indiening en bijeenkomsten met de Commissie
De bijeenkomst met de Commissie, vertegenwoordigd door vicevoorzitter, belast met interinstitutionele betrekkingen en administratie, Maroš Šefčovič, vond plaats op 17 februari 2014.
Hoorzitting in het Europees Parlement
In de namiddag van 17 februari 2014, na hun ontmoeting met de Europese Commissie, lichtten de organisatoren het Right2Water-initiatief toe tijdens een openbare hoorzitting in het Europees Parlement (zie het persbericht). De hoorzitting werd georganiseerd door de Commissie milieubeheer, klimaat en voedselveiligheid (ENVI), samen met de Commissie verzoekschriften, de Commissie ontwikkelingssamenwerking en de Commissie interne markt en consumentenbescherming. Vicevoorzitter Šefčovič van de Commissie woonde de hoorzitting eveneens bij.
Voor de organisatoren was de hoorzitting een gelegenheid om rechtstreeks in gesprek te gaan met leden van het Europees Parlement (EP-leden) en de Europese Commissie over de manier waarop de doelstellingen van het initiatief konden worden verwezenlijkt. Achteraf gaven ze aan dat ze hadden verwacht dat de hoorzitting een platform zou bieden voor een inhoudelijke bespreking van de voorstellen van het initiatief. In hun ogen werd deze doelstelling echter slechts gedeeltelijk bereikt. Hoewel verschillende EP-leden tijdens de hoorzitting het woord namen, vonden de organisatoren dat er weinig debat over het initiatief zelf plaatsvond. Zoals ze aangaven: “Er waren wel enkele tussenkomsten van parlementsleden, maar er was geen debat over het initiatief zelf.”
Formeel antwoord van de Europese Commissie
In haar mededeling van 19 maart 2014 heeft de Europese Commissie een reeks acties uiteengezet waartoe ze zich heeft verbonden naar aanleiding van het Right2Water-initiatief (zie het persbericht).
Een centraal element van het antwoord van de Commissie was de toezegging om de uitvoering van de bestaande EU-wetgeving inzake waterkwaliteit te versterken en de toegang tot veilig drinkwater in de hele Europese Unie te verbeteren. Om deze doelstellingen te ondersteunen, kondigde de Commissie een openbare raadpleging in de hele EU over de drinkwaterrichtlijn aan, om na te gaan hoe de toegang van burgers tot drinkwater van hoge kwaliteit kon worden verbeterd.
De Commissie verbond zich er ook toe de transparantie in de watersector te vergroten. De geplande acties omvatten het verbeteren van het beheer van gegevens over drinkwater en afvalwater, het verkennen van de ontwikkeling van benchmarks voor waterkwaliteit en het bevorderen van een beter gestructureerde dialoog tussen belanghebbenden.
Daarnaast werd in de mededeling het belang benadrukt van hulp bij samenwerking en innovatie op het gebied van waterdiensten en ontwikkelingshulp. Dit omvatte het aanmoedigen van partnerschappen tussen waterbedrijven, het faciliteren van de uitwisseling van goede praktijken tussen de lidstaten en het bepalen van nieuwe samenwerkingsmogelijkheden.
Op internationaal niveau bevestigde de Commissie opnieuw haar toezegging om universele toegang tot veilig drinkwater en sanitaire voorzieningen te bevorderen via het EU-ontwikkelingsbeleid en via haar pleitbezorging in het kader van de duurzameontwikkelingsdoelstellingen van de Verenigde Naties.
Pleitbezorging na de periode van handtekeningeninzameling
Na afloop van de campagne voor het verzamelen van handtekeningen zetten de organisatoren hun inspanningen voort om de resultaten van het initiatief bekend te maken en de betrokkenheid van de supporters te behouden. Om updates en informatie te verspreiden, maakte het Right2Water-initiatief gebruik van zijn nieuwsbrief, die gedurende de hele campagne werd ingezet. Zelfs vóór het einde van het initiatief verspreidden de organisatoren regelmatig updates in verschillende talen onder supporters in de deelnemende landen.
Een van de belangrijkste resultaten van de campagne was de totstandkoming van een blijvend Europees netwerk. De relaties en partnerschappen die tijdens het initiatief tot stand kwamen, bleven ook na de formele afsluiting van het EBI-proces bestaan. Volgens de organisatoren was het opbouwen van een langetermijnnetwerk van meet af aan een van de doelstellingen: “een van de ideeën bij de lancering van het EBI”. Hun ervaring toont aan dat de impact van een Europees burgerinitiatief veel verder kan reiken dan het verzamelen van handtekeningen en het antwoord van de Commissie. Een EBI kan ook dienen als katalysator voor duurzame partnerschappen, allianties en voortdurende samenwerking tussen organisaties met gemeenschappelijke doelstellingen.
Terugblikkend op de campagne noemden de organisatoren de nationale dimensie een van de belangrijkste succesfactoren. Volgens hen waren de opzet en uitvoering van sterke nationale campagnes cruciaal om de doelstellingen van het initiatief te verwezenlijken. Ze benadrukten dat “het werk van coalitievorming op nationaal niveau” van groot belang is, en wezen op de waarde van investeren in lokale partnerschappen en steunnetwerken vanaf de vroegste fasen van een campagne.
Meer informatie over de vervolgacties is te vinden op de website van het Europees burgerinitiatief.
Wetgevingseffect en follow-up
Het Right2Water-initiatief werd gevolgd door een aantal wetgevingsontwikkelingen gericht op het versterken van de toegang tot veilig drinkwater in de hele Europese Unie.
Op 1 februari 2018 heeft de Commissie een voorstel tot herziening van de drinkwaterrichtlijn goedgekeurd, met onder meer maatregelen die de lidstaten verplichten de toegang tot drinkwater te verbeteren, met name voor kwetsbare en gemarginaliseerde groepen. Op 16 december 2020 heeft het Europees Parlement de herziene drinkwaterrichtlijn formeel aangenomen. Deze is op 12 januari 2021 in werking getreden. De lidstaten hadden tot en met 12 januari 2023 de tijd om de richtlijn in nationaal recht om te zetten.
Andere ontwikkelingen waren onder meer een voorstel voor een verordening over minimumeisen voor het hergebruik van water, aangenomen in mei 2018, en nieuwe minimumnormen inzake hygiëne voor materialen en producten die met drinkwater in contact komen, vastgesteld in januari 2024.
Dit zijn enkele van de wetgevingsontwikkelingen die op het Right2Water-initiatief zijn gevolgd. Meer informatie over de EU-regels inzake drinkwater is beschikbaar op de speciale website van de Europese Commissie.
Tips voor toekomstige organisatoren
Sterke campagnes worden zelden alleen opgebouwd. Bestaande allianties, vakbonden, ngo’s en basisbewegingen kunnen de supporters, deskundigheid en geloofwaardigheid bieden die nodig zijn om snel in heel Europa te mobiliseren.
Een gedeelde Europese boodschap zorgt voor eenheid, maar nationale campagnes hebben flexibiliteit nodig om aan te slaan bij de burgers. Het aanpassen van slogans, taal en outreachstrategieën aan de lokale omstandigheden kan een groot verschil maken.
Succesvolle EBI’s beginnen niet pas op de dag van registratie. Investeer vroeg in coalitievorming, fondsenwerving, campagneplanning en ontwikkeling van uw boodschap, zodat uw initiatief vanaf dag één klaar is om momentum op te bouwen.
Combineer sociale media, traditionele media en lokale campagnevoering om de zichtbaarheid te maximaliseren. Online outreach zorgt voor momentum, terwijl lokale evenementen en activisten helpen om publieke belangstelling om te zetten in handtekeningen.
Regelmatige uitwisselingen tussen nationale organisatoren versterken de coördinatie en bevorderen het delen van ideeën en goede praktijken. Samenwerking over de grenzen heen kan campagnes helpen sneller groeien en dynamisch blijven.
Aanvullende informatie
Aanvullende informatie over Right2Water is beschikbaar op de website van de organisatoren en de speciale webpagina van de Commissie.
De op het EBI-forum geventileerde meningen geven uitsluitend het standpunt van de auteurs weer en mogen beslist niet worden beschouwd als het standpunt van de Europese Commissie of van de Europese Unie.
