Right2Water

Inicjatywę „Right2Water” (pełna nazwa: „Dostęp do wody i kanalizacji jest prawem człowieka! Woda jest dobrem publicznym, nie towarem!”) zarejestrowano 10 maja 2012 r. i stała się ona pierwszą europejską inicjatywą obywatelską (EIO), w ramach której z powodzeniem zebrano ponad milion podpisów.

W ramach tej inicjatywy wezwano Komisję Europejską do zaproponowania przepisów wdrażających prawo człowieka do wody i kanalizacji, uznane przez Organizację Narodów Zjednoczonych, oraz do zapewnienia, aby te kluczowe usługi były świadczone dla wszystkich jako usługi publiczne. Głównym elementem kampanii było przekonanie, że dostęp do czystej wody pitnej i kanalizacji jest prawem podstawowym, które należy zagwarantować każdej osobie.

Inicjatywę formalnie przedłożono Komisji Europejskiej 20 grudnia 2013 r. wraz z poświadczeniami potwierdzającymi ważność 1 659 543 deklaracji poparcia. W ramach procesu realizacji EIO organizatorzy spotkali się z przedstawicielami Komisji Europejskiej 17 lutego 2014 r. i tego samego dnia przedstawili swoje racje na wysłuchaniu publicznym w Parlamencie Europejskim. 

W terminie trzech miesięcy (zgodnie z wymogami pierwszego rozporządzenia w sprawie EIO) – 19 marca 2014 r. – Komisja wydała oficjalną odpowiedź w komunikacie (zob. komunikat prasowy). W odpowiedzi Komisja zobowiązała się do podjęcia działań w kilku obszarach związanych z inicjatywą, w tym do zwiększenia przejrzystości i stymulowania innowacji. Zaproponowała również analizę skuteczności dyrektywy w sprawie wody pitnej i nałożyła na państwa członkowskie obowiązek poprawy dostępu do wody pitnej, w szczególności dla grup znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji.

Jako pierwsza udana europejska inicjatywa obywatelska „Right2Water” ukazała potencjał demokracji uczestniczącej na szczeblu UE. Pokazała ona, w jaki sposób obywatele z całej Europy mogą jednoczyć się wokół wspólnych wyzwań, wpływać na kształt europejskich planów działania oraz przyczyniać się do rozwoju strategii politycznych przynoszących trwałe efekty.

Wykorzystanie silnej istniejącej sieci współpracy

Sukces inicjatywy „Right2Water” wynikał w dużej mierze z faktu, że opierała się ona na już ugruntowanym ruchu międzynarodowym. Organizatorzy zmobilizowali działające już struktury związków zawodowych, organizacje pozarządowe, ruchy społeczne i lokalne sieci w całej Europie, dzięki czemu kampania szybko dotarła do szerokiego grona odbiorców i zyskała poparcie w wielu państwach członkowskich UE.

Połączenie koordynacji europejskiej z silnymi kampaniami krajowymi

Kluczowe znaczenie miała ścisła współpraca między organizatorami na poziomie europejskim a zespołami prowadzącymi kampanię na szczeblu krajowym. Choć kampania opierała się na wspólnym europejskim przesłaniu, koordynatorzy krajowi dostosowali hasła, style komunikacji i strategie informacyjne do uwarunkowań lokalnych, co pozwoliło im skuteczniej dotrzeć do obywateli.

Wczesne inwestowanie w przygotowanie i budowanie koalicji

Kampania opierała się na starannym planowaniu długoterminowym. Przygotowania – w tym pozyskiwanie funduszy, tworzenie sojuszy i opracowywanie przesłań kampanii – rozpoczęły się kilka lat przed oficjalną inauguracją. Dzięki tym wczesnym wysiłkom, gdy rozpoczął się okres zbierania podpisów, organizatorzy dysponowali niezbędnymi zasobami i wiedzą fachową oraz mogli polegać na sile partnerstw.

Wykorzystanie zarówno mediów tradycyjnych, jak i cyfrowych w celu uzyskania optymalnej widoczności

Organizatorzy z powodzeniem połączyli działania informacyjne w mediach społecznościowych z tradycyjnymi przekazami medialnymi, aby zwiększyć świadomość społeczeństwa i zmobilizować zwolenników. Programy telewizyjne, artykuły prasowe i kampanie internetowe przyczyniły się do zwiększenia widoczności kampanii, a działania w terenie i lokalne sieci działaczy pomogły utrzymać zaangażowanie w całej Europie.

Przygotowanie

Początki kampanii „Right2Water” sięgają 2009 r., kiedy to Europejska Federacja Związków Zawodowych Służb Publicznych postanowiła skorzystać z nowego instrumentu – europejskiej inicjatywy obywatelskiej. Dla organizatorów EIO stanowiła wyjątkową okazję do opracowania kampanii o prawdziwie europejskim wymiarze i do zacieśnienia współpracy transgranicznej.

Ta długoterminowa wizja okazała się kluczowa dla powodzenia inicjatywy. Trzy lata przed oficjalną rejestracją inicjatywy Europejska Federacja Związków Zawodowych Służb Publicznych utworzyła już specjalny fundusz wspierający kampanię i rozpoczęła budowanie szerokiej koalicji partnerów. Sojusz ten skupiał organizacje rozwojowe, społeczne i ekologiczne organizacje pozarządowe, organizacje kobiece, kościoły, publiczne przedsiębiorstwa wodociągowe i gminy, zjednoczone wokół wspólnego celu.

Jeden z organizatorów wyjaśnił, że wszyscy partnerzy mieli różne powody, aby poprzeć tę inicjatywę, ale łączył ich wspólny cel – jej sukces.

Aby uzyskać wsparcie w całej Europie, organizatorzy polegali na osobistych kontaktach, członkach Europejskiej Federacji Związków Zawodowych Służb Publicznych, ruchach społecznych, sieciach krajowych i organizacjach europejskich, takich jak Europejskie Biuro Ochrony Środowiska, Women in Europe, Platforma Społeczna i Europejski Ruch na rzez Wody. Ta rozległa sieć pomogła zwiększyć świadomość społeczną i zmobilizować zwolenników w różnych państwach i społecznościach.

Kolejnym ważnym elementem było staranne planowanie. Organizatorzy dołożyli starań, aby opracować jasne przesłania kampanii i przygotować strategię z dużym wyprzedzeniem. Jeden z krajowych koordynatorów kampanii podkreślił, że ważne jest rozważne wybranie ambasadorów kampanii oraz zapewnienie wystarczającej ilości czasu, zasobów i wiedzy fachowej niezbędnych do zarządzania zarówno kwestiami związanymi z polityką, jak i technicznymi aspektami kampanii.

Na etapie przygotowawczym organizatorzy posiłkowali się też specjalistyczną wiedzą prawną. Skonsultowano się z emerytowanymi prawnikami, by uzyskać pomoc w opracowaniu inicjatywy i skutecznym sformułowaniu jej celów.

Pozyskiwanie funduszy i zasoby

Inicjatywa „Right2Water” otrzymała wsparcie finansowe od jednego sponsora: Europejskiej Federacji Związków Zawodowych Służb Publicznych – federacji związków zawodowych reprezentującej pracowników służb publicznych w całej Europie. Europejska Federacja Związków Zawodowych Służb Publicznych przeznaczyła 140 tys. euro na wsparcie kampanii.

Wdrożenie 

Aby przeprowadzić kampanię, organizatorzy połączyli działania informacyjne w mediach społecznościowych z korzystaniem z bardziej tradycyjnych kanałów komunikacji. Chociaż wykorzystano szereg kanałów, jako szczególnie skuteczne narzędzia mobilizacji zwolenników organizatorzy wskazali grupy i wydarzenia na Facebooku. Mimo że Facebook z czasem przekierował uwagę z wydarzeń na rzecz stron, organizatorzy zauważyli, że wydarzenia nadal pozostawały wartościowym narzędziem, ponieważ osoby, które wyraziły zainteresowanie, nadal otrzymywały powiadomienia i aktualizacje.

Jednym z najważniejszych momentów kampanii był komentarz na temat inicjatywy w skeczu wyemitowanym w niemieckim programie telewizyjnym nadawanym w czasie największej oglądalności. Po wyemitowaniu audycji nastąpił gwałtowny wzrost poparcia – zebrano około 200 tys. dodatkowych podpisów. Organizatorzy próbowali powtórzyć ten sukces w innych państwach, ale zauważyli, że proces ten był czasochłonny i nie udało im się przyciągnąć takiej samej uwagi ze strony krajowych mediów. 

Ważną rolę odegrała również kampania w terenie. Działacze propagowali tę inicjatywę w miastach i miejscach pracy w całej UE, co pomogło im dotrzeć do odbiorców niekorzystających z kanałów cyfrowych. Organizatorzy utworzyli sieć lokalnych punktów kontaktowych, w których działacze mogli przedstawić innym swoje doświadczenia i działalność. Dzięki tej wymianie pomysłów poszczególne grupy aktywistów uczyły się od siebie nawzajem, przez co zwiększała się skuteczność całej kampanii. 

Demonstracja, która odbyła się 14 maja 2013 r. w Berlinie na Alexanderplatz. Źródło: Europäische Bürgerinitiative (EBI) "Wasser ist ein Menschenrecht" - Neue Zahlen vom 13. Mai 2013 - Berliner WassertischBerliner Wassertisch.

Kluczowym czynnikiem decydującym o powodzeniu inicjatywy było ścisłe powiązanie koordynacji na szczeblu europejskim z kampaniami krajowymi. Zdaniem organizatorów „kampania była w całości pomyślana tak, by koordynatorzy europejscy działali we współpracy z partnerami krajowymi”.

Jednocześnie organizatorzy uznali znaczenie dostosowania przesłań kampanii do kontekstu krajowego. Jeden z koordynatorów krajowych wyjaśnił, że hasło „Dostęp do wody jest prawem człowieka” zostało nieznacznie zmienione w Finlandii na „Dostęp do wody jest prawem podstawowym” (Vesi on perusoikeus), co lepiej przemawiało do odbiorców, ponieważ odwoływało się do terminologii powszechnie stosowanej w odniesieniu do fińskiej konstytucji. Doświadczenie to pokazało, że chociaż koordynacja na szczeblu europejskim ma zasadnicze znaczenie, elastyczność i uwzględnianie uwarunkowań krajowych mogą znacznie wzmocnić kampanię.

Współpraca obejmowała też bezpośrednią wymianę doświadczeń między partnerami krajowymi. Wymiana ta umożliwiła działaczom korzystanie z wzajemnych doświadczeń i poszerzanie sieci kontaktów. Zdaniem organizatorów „za sukcesem zbierania deklaracji poparcia w wielu państwach stoi zwiększenie liczby partnerów krajowych”.

Organizatorzy uważają również, że uniwersalny przekaz inicjatywy w znacznym stopniu przyczynił się do jej powodzenia. Jak zauważyli, „woda jest potrzebna wszystkim ludziom w codziennym życiu i bez niej nasze społeczeństwo nie mogłoby funkcjonować”. Ponieważ dostęp do wody dotyczy wszystkich, osoby z bardzo różnych środowisk mogły uznać cele kampanii za bliskie im i poprzeć inicjatywę.

Zdaniem organizatorów istotną rolę w powodzeniu kampanii zbierania podpisów odegrała społeczna świadomość znaczenia dostępu do czystej wody. Kwestia ta spotkała się z dużym odzewem ludzi w całej Europie, dzięki czemu inicjatywa od samego początku nabrała tempa.

Szczególnie silne poparcie odnotowano we Włoszech, w Hiszpanii i w Grecji, gdzie przekroczono założone cele. W państwach tych obowiązywały wówczas niektóre z najdalej idących środków oszczędnościowych, obejmujące m.in. politykę związaną z prywatyzacją podstawowych usług publicznych. W rezultacie przekaz inicjatywy spotkał się z pozytywnym odbiorem wśród obywateli zaniepokojonych dostępem do usług kluczowych.

Organizatorzy stale monitorowali postępy kampanii i dostosowywali swoją strategię w miarę upływu okresu zbierania podpisów. Sześć miesięcy po rozpoczęciu zbierania podpisów udało im się zidentyfikować państwa, w których poziom poparcia rósł najszybciej, i skoncentrować dodatkowe działania na tych obszarach. Po osiągnięciu wymaganego progu w danym państwie członkowskim w ramach kampanii nadal zbierano podpisy, aby przekroczyć ten próg o co najmniej 5 proc. i zapewnić margines bezpieczeństwa do celów procesu weryfikacji.

Formalny 12-miesięczny okres zbierania podpisów na rzecz inicjatywy zakończył się 10 maja 2013 r. Komisja przyjmowała jednak deklaracje poparcia dla inicjatywy do 1 listopada 2013 r. ze względu na trudności, jakie napotkała większość organizatorów przy tworzeniu systemów zbierania podpisów online na etapie uruchamiana EIO.  Do końca etapu zbierania podpisów 84 proc. z 1,7 mln podpisów zebrano online, a 16 proc. w formie papierowej.

Liczba deklaracji poparcia zebranych przez organizatorów inicjatywy „Right2Water” w podziale na państwa członkowskie

Na mapie zaznaczono państwa członkowskie UE, w których osiągnięto minimalne progi podpisów wymagane do poparcia inicjatywy. Przy łącznej liczbie 1 659 543 zweryfikowanych deklaracji poparcia inicjatywa „Right2Water” osiągnęła wymagane minimum w trzynastu państwach członkowskich.

Gwiazdki na mapie oznaczają państwa członkowskie UE, w których poświadczenia z weryfikacji deklaracji poparcia wpłynęły po terminie przedłożenia inicjatywy Komisji. Liczby te nie zostały ujęte w łącznej liczbie podpisów. Pełna tabela z liczbą deklaracji poparcia w podziale na kraje jest dostępna na portalu „Europejska inicjatywa obywatelska”.
 

Formalne przedłożenie inicjatywy i spotkania z Komisją

Spotkanie z Komisją, reprezentowaną przez wiceprzewodniczącego odpowiedzialnego za stosunki międzyinstytucjonalne i administrację Maroša Šefčoviča, odbyło się 17 lutego 2014 r.

Wysłuchanie publiczne w Parlamencie Europejskim

Po południu 17 lutego 2014 r., po spotkaniu z Komisją Europejską, organizatorzy przedstawili inicjatywę „Right2Water” podczas wysłuchania publicznego w Parlamencie Europejskim (zob. komunikat prasowy). Wysłuchanie zorganizowała Komisja Ochrony Środowiska Naturalnego, Zdrowia Publicznego i Bezpieczeństwa Żywności wraz z Komisją Petycji, Komisją Rozwoju oraz Komisją Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów. W wysłuchaniu wziął również udział wiceprzewodniczący Komisji Maroš Šefčovič.

Dla organizatorów wysłuchanie to stanowiło okazję do bezpośrednich rozmów z posłami do Parlamentu Europejskiego i Komisją Europejską w sprawie sposobu osiągnięcia celów inicjatywy. Jak później stwierdzili, oczekiwali oni, że wysłuchanie będzie stanowić forum do merytorycznej dyskusji na temat propozycji zawartych w inicjatywie. Ich zdaniem cel ten osiągnięto jednak jedynie częściowo. Chociaż kilku posłów do PE zabrało głos podczas wysłuchania, organizatorzy uznali, że debata na temat samej inicjatywy była ograniczona. Jak zauważyli, „kilkoro posłów miało wystąpienia, ale nie odbyła się debata na temat inicjatywy”.

Formalna odpowiedź Komisji Europejskiej

W komunikacie z 19 marca 2014 r. Komisja Europejska przedstawiła szereg działań, które zobowiązała się podjąć w odpowiedzi na inicjatywę „Right2Water” (zob. komunikat prasowy).

Głównym elementem reakcji Komisji było zobowiązanie do skuteczniejszego wdrażania obowiązujących przepisów UE dotyczących jakości wody oraz do poprawy dostępu do bezpiecznej wody pitnej w całej Unii Europejskiej. Aby wesprzeć realizację tych celów, Komisja ogłosiła ogólnounijne konsultacje publiczne dotyczące dyrektywy w sprawie wody pitnej w celu określenia sposobów zwiększenia dostępu obywateli do wysokiej jakości wody pitnej.

Komisja zobowiązała się także do zwiększenia przejrzystości w sektorze gospodarki wodnej. Planowane działania obejmowały poprawę zarządzania danymi dotyczącymi wody pitnej i ścieków, analiza sposobów ulepszenia wskaźników jakości wody oraz promowanie bardziej zorganizowanego dialogu między zainteresowanymi stronami.

Ponadto w komunikacie podkreślono znaczenie wspierania współpracy i innowacji w zakresie usług wodnych i pomocy rozwojowej. Obejmowało to zachęcanie do tworzenia partnerstw między operatorami wodnymi, ułatwianie wymiany najlepszych praktyk między państwami członkowskimi oraz określanie nowych możliwości współpracy.

Na szczeblu międzynarodowym Komisja potwierdziła swoje zobowiązanie do promowania powszechnego dostępu do bezpiecznej wody pitnej i infrastruktury sanitarnej za pośrednictwem unijnej polityki rozwojowej oraz poprzez swoje poparcie w kontekście celów zrównoważonego rozwoju Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Rzecznictwo po okresie zbierania podpisów

Po zakończeniu kampanii zbierania podpisów organizatorzy kontynuowali działania na rzecz informowania o wynikach inicjatywy i utrzymania zaangażowania wśród zwolenników. W celu rozpowszechniania aktualizacji i informacji w ramach inicjatywy „Right2Water” przez cały okres trwania kampanii wykorzystywano biuletyn informacyjny. Jeszcze przed zakończeniem inicjatywy organizatorzy regularnie przekazywali zwolennikom z krajów uczestniczących aktualne informacje w różnych językach.

Jednym z najważniejszych wyników kampanii było utworzenie trwałej sieci europejskiej. Relacje i partnerstwa ustanowione w ramach inicjatywy funkcjonowały długo po formalnym zakończeniu procesu realizacji EIO. Według organizatorów od samego początku jednym z celów było budowanie długotrwałej sieci – był to „jeden z zamysłów przyświecających zainicjowaniu EIO”. Z doświadczeń organizatorów wynika, że oddziaływanie europejskiej inicjatywy obywatelskiej może wykraczać daleko poza zbieranie podpisów i odpowiedź Komisji. EIO może również służyć jako katalizator trwałych partnerstw, sojuszy i stałej współpracy między organizacjami realizującymi wspólne cele.

W analizie kampanii za jeden z najważniejszych czynników sukcesu organizatorzy uznali wymiar krajowy. Ich zdaniem kluczowe znaczenie dla osiągnięcia celów inicjatywy miały opracowanie i realizacja silnych kampanii krajowych. Podkreślili oni, że „prace w zakresie budowania koalicji na szczeblu krajowym” są niezwykle ważne, oraz zwrócili uwagę na wartość inwestowania w lokalne partnerstwa i sieci wsparcia od najwcześniejszych etapów kampanii.

Więcej informacji na temat działań po zakończeniu kampanii można znaleźć na portalu „Europejska inicjatywa obywatelska”.

Wpływ na działania ustawodawcze

Skutkiem inicjatywy „Right2Water” był szereg zmian legislacyjnych mających na celu zwiększenie dostępu do bezpiecznej wody pitnej w całej Unii Europejskiej.

1 lutego 2018 r. Komisja przyjęła wniosek ustawodawczy dotyczący zmiany dyrektywy w sprawie wody pitnej, obejmujący środki zobowiązujące państwa członkowskie do poprawy dostępu do wody pitnej, w szczególności dla grup znajdujących się w trudnej sytuacji i grup zmarginalizowanych. 16 grudnia 2020 r. Parlament Europejski formalnie przyjął zmienioną dyrektywę w sprawie wody pitnej. Weszła ona w życie 12 stycznia 2021 r. Państwa członkowskie były zobowiązane dokonać transpozycji dyrektywy do swoich przepisów krajowych do 12 stycznia 2023 r.

Inne zmiany obejmowały wniosek dotyczący rozporządzenia w sprawie minimalnych wymogów dotyczących ponownego wykorzystania wody, przyjęty w maju 2018 r., oraz nowe minimalne normy higieny dla materiałów i produktów mających kontakt z wodą pitną, przyjęte w styczniu 2024 r. 

Są to tylko niektóre ze zmian legislacyjnych wprowadzonych w następstwie inicjatywy „Right2Water”. Więcej informacji na temat przepisów UE dotyczących wody pitnej można znaleźć na stronie Komisji Europejskiej na ten temat.
 

Oprzyj się na już działających sieciach współpracy

Rzadko zdarza się, aby skuteczne kampanie były prowadzone w pojedynkę. Istniejące sojusze, związki zawodowe, organizacje pozarządowe i ruchy oddolne mogą zapewnić zwolenników, wiedzę fachową i wiarygodność niezbędne do szybkiej mobilizacji w całej Europie.

Myśl na skalę europejską, działaj lokalnie

Wspólne europejskie przesłanie zapewnia jedność, ale kampanie krajowe muszą być elastyczne, aby trafiać do obywateli. Dostosowanie haseł, strategii językowych i informacyjnych do lokalnych realiów może mieć istotne znaczenie.

Rozpocznij przygotowania na długo przed zainicjowaniem inicjatywy

Udane EIO nie rozpoczynają się w dniu rejestracji. Należy odpowiednio wcześnie rozpocząć działania związane z budowaniem koalicji, pozyskiwaniem funduszy, planowaniem kampanii i opracowaniem przesłania, aby zapewnić gotowość inicjatywy do osiągnięcia odpowiedniej dynamiki od pierwszego dnia.

Korzystaj z każdego dostępnego kanału komunikacji

Należy łączyć media społecznościowe, tradycyjne media oraz kampanie oddolne, aby zapewnić kampanii maksymalną widoczność. Działania informacyjne w internecie nadają dynamikę kampanii, natomiast wydarzenia w terenie i lokalni działacze pomagają przekuć zainteresowanie społeczeństwa w konkretne podpisy.

Zadbaj o kontakty między działaczami przez cały czas trwania kampanii

Regularna wymiana informacji między organizatorami krajowymi umożliwia skuteczniejszą koordynację i ułatwia wymianę pomysłów i dobrych praktyk. Współpraca działaczy z różnych krajów może przyczynić się do szybszego rozwoju kampanii i utrzymania jej dynamiki w dłuższym okresie.

Dodatkowe informacje dotyczące inicjatywy „Right2Water” są dostępne na stronie internetowej organizatorów i na stronie Komisji na jej temat.