Zakaz stosowania glifosatu

Inicjatywa „Zakaz stosowania glifosatu” (pełna nazwa: Zakaz stosowania glifosatu i ochrona ludzi i środowiska przed toksycznymi pestycydami) była czwartą udaną europejską inicjatywą obywatelską. W jej ramach wezwano Komisję Europejską do podjęcia zdecydowanych działań w zakresie regulacji dotyczących pestycydów oraz przejrzystości w Unii Europejskiej.

Herbicydy na bazie glifosatu, szeroko stosowane w rolnictwie, stały się przedmiotem intensywnej debaty publicznej w całej Europie. Narażenie na działanie glifosatu budzi obawy dotyczące ryzyka wystąpienia nowotworów oraz degradacji ekosystemów, a wiele osób kwestionowało przejrzystość i niezależność ocen naukowych leżących u podstaw zezwolenia na jego stosowanie.

W ramach tej inicjatywy organizatorzy wezwali Komisję Europejską do:

• wprowadzenia zakazu stosowania herbicydów na bazie glifosatu,
• zagwarantowania, że naukowe oceny pestycydów niezbędne do ich zatwierdzenia przez organy regulacyjne w UE będą oparte wyłącznie na opublikowanych badaniach zleconych przez właściwe organy publiczne, a nie przez przemysł produkcji pestycydów,
• ustanowienia ogólnounijnych obowiązkowych celów w zakresie ograniczenia stosowania pestycydów z myślą o przyszłości wolnej od pestycydów.

Inicjatywa została zarejestrowana 25 stycznia 2017 r., a zbieranie podpisów rozpoczęło się tego samego dnia. Dzięki już zmobilizowanej koalicji oraz silnemu zaangażowaniu społecznemu organizatorom udało się zebrać milion podpisów w zaledwie pięć miesięcy. Okres zbierania podpisów został więc zakończony wcześniej, tj. 2 lipca 2017 r., aby umożliwić szybką weryfikację deklaracji poparcia przed podjęciem przez Komisję decyzji w sprawie odnowienia pozwolenia na stosowanie glifosatu. 

Pomimo obowiązywania różnych terminów w procesie weryfikacji w poszczególnych państwach członkowskich inicjatywa została formalnie przedłożona 6 października 2017 r. wraz z 1 070 865 zweryfikowanymi deklaracjami poparcia. Organizatorzy spotkali się z Komisją Europejską 23 października 2017 r., przedstawili inicjatywę podczas wysłuchania publicznego zorganizowanego przez Parlament Europejski 20 listopada 2017 r., a oficjalną odpowiedź Komisji otrzymali w postaci komunikatu z 12 grudnia 2017 r.

Inicjatywa „Zakaz stosowania glifosatu” wprowadziła debatę na temat bezpieczeństwa pestycydów i transparentności naukowej na najwyższy poziom procesu decyzyjnego Unii Europejskiej. 

Wysokie zainteresowanie opinii społecznej od samego początku

Odnotowano silne i utrzymujące się publiczne zainteresowanie kwestią glifosatu wśród obywateli, mediów oraz organizacji pozarządowych w Europie. Zainteresowanie to zostało dodatkowo wzmocnione przez rzadko spotykany publiczny spór między Europejskim Urzędem ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) a Międzynarodową Agencją Badań nad Rakiem (IARC) Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczący potencjalnego wpływu glifosatu na zdrowie.

Mobilizacja istniejącej koalicji o spójnych podstawach finansowania

Zamiast budować nową koalicję od podstaw, organizatorzy skorzystali z pomocy istniejącej sieci organizacji pozarządowych, posiadających stałe finansowanie. Organizacje te dysponowały chęcią, wiedzą specjalistyczną i zasobami niezbędnymi do śledzenia procesu legislacyjnego i wywierania na niego wpływu.

Przygotowanie

Inicjatywa ta nie pojawiła się znikąd. Opierała się na wcześniejszych działaniach, w tym na petycji złożonej do Komisji Europejskiej w 2015 r., która już wówczas wzbudziła znaczące zainteresowanie opinii społecznej. Zorganizowanie europejskiej inicjatywy obywatelskiej uznano za naturalny kolejny krok w kierunku przekształcenia mobilizacji w zaangażowanie instytucjonalne.

Jednym z głównych początkowych wyzwań była kwestia ukierunkowania inicjatywy. Koalicja na rzecz zakazu stosowania glifosatu była duża i zróżnicowana. Niektórzy partnerzy podkreślali związek między glifosatem a rakiem, inni priorytetowo traktowali ochronę różnorodności biologicznej, podczas gdy jeszcze inni byli zaniepokojeni wpływem przedsiębiorstw na procesy regulacyjne. Osiągnięcie konsensusu wymagało merytorycznego dialogu i kompromisu.

Aby poradzić sobie ze złożonością tej kwestii, organizatorzy utworzyli zespół organizacyjny, w którego skład weszło dziesięciu przedstawicieli najważniejszych organizacji. Spotykali się oni co tydzień, aby koordynować decyzje dotyczące przydziału środków finansowych, strategii komunikacyjnej, rejestracji, a także opracowania projektu inicjatywy i załącznika do niej. Koordynator inicjatywy przygotował wstępne projekty dokumentów, które zostały następnie rozesłane w celu zgłoszenia uwag i były wspólnie poprawiane w wielu rundach konsultacyjnych.

Pozyskiwanie funduszy i zasoby

W ramach inicjatywy pozyskano 328 399 euro z różnych źródeł, w tym Campact, WeMove.eu i Greenpeace. W tamtym czasie była to europejska inicjatywa obywatelska z najwyższym budżetem. Stabilne i spójne źródło finansowania umożliwiło organizatorom inwestycje w koordynację, działania informacyjne oraz infrastrukturę kampanii, zapewniając trwałą mobilizację przez cały okres zbierania podpisów.

Źródła finansowania (w euro)

Uwaga: Więcej informacji na temat wsparcia i finansowania inicjatywy „Zakaz stosowania glifosatu” można znaleźć na stronie inicjatywy w rejestrze EIO. Wymagane jest zgłaszanie tylko wkładów w wysokości powyżej 500 euro na sponsora.

Strategia kampanii 

Organizatorzy od samego początku zdawali sobie sprawę, że zainteresowanie opinii publicznej tematem już duże. Działania informacyjne za pośrednictwem poczty elektronicznej stały się filarem kampanii. Jako że inicjatywę koordynowała organizacja prowadząca wielotematyczne kampanie internetowe, organizatorzy mieli doświadczenie w mobilizowaniu szerokich grup wspierających za pomocą regularnej komunikacji mailowej. Partnerzy przyjęli podobne podejście, angażując własne sieci kontaktów i utrzymując stałe zaangażowanie przez cały okres trwania kampanii.

Organizatorzy sporządzili wykaz krajowych organizacji partnerskich gotowych do udziału i ściśle z nimi współpracowali w celu umieszczenia formularzy zbierania podpisów bezpośrednio na ich stronach internetowych. Utrzymywanie regularnego kontaktu z partnerami było kluczowe dla zapewnienia spójności przekazu i dynamiki działań.

Określenie priorytetowych obszarów geograficznych na wczesnym etapie okazało się decydujące. Organizatorzy wskazali państwa członkowskie, w których osiągnięcie minimalnego progu stanowiłoby wyzwanie, i proaktywnie nawiązali współpracę z organizacjami i influencerami w tych krajach. Takie strategiczne ukierunkowanie działań przyczyniło się do zapewnienia szerokiego zasięgu geograficznego.

Strona internetowa kampanii została przetłumaczona na wiele języków UE, co zwiększyło jej dostępność w państwach członkowskich. Około 8–9 proc. podpisów zebrano bezpośrednio za pośrednictwem strony internetowej, zastosowano przy tym optymalizację stron pod kątem wyszukiwarek internetowych. Od 1 stycznia 2023 r. nie można już jednak zbierać podpisów bezpośrednio na stronach internetowych kampanii – organizatorzy mogą jedynie przekierowywać użytkowników do oficjalnego systemu zbierania podpisów online.

Oprócz mobilizacji w internecie organizatorzy próbowali także angażowania poza internetem. We współpracy z Campact i GLOBAL2000 zorganizowali oni europejski „dzień zbierania podpisów offline”, rozsyłając 5 tys. pakietów do zbierania podpisów do swoich sympatyków. W ciągu jednego weekendu udało się zgromadzić ok. 100 tys. podpisów.

W Hiszpanii, we Włoszech i we Francji – gdzie koordynująca organizacja dysponowała dużym potencjałem lokalnym – zatrudniono profesjonalnych krajowych działaczy. Nawet w krajach, w których nie zapewniono wyspecjalizowanego personelu, działania informacyjne zapewniły uczestnictwo osób z całej Unii.

W ciągu pięciu miesięcy inicjatywa zebrała ponad milion podpisów, co stało się kamieniem milowym, który pokazał zarówno siłę koalicji, jak i skalę zaniepokojenia opinii publicznej.

Organizatorzy inicjatywy korzystali z niezależnego systemu zbierania podpisów w internecie.  Oprócz umożliwienia zbierania podpisów online umożliwił on organizatorom gromadzenie danych kontaktowych i umieszczanie formularza na partnerskich stronach internetowych. Wprawdzie organizatorzy inicjatywy „Zakaz stosowania gifosatu” korzystali z niezależnego systemu zbierania deklaracji online, jednak od 1 stycznia 2023 r. jedynym systemem, z którego organizatorzy mogą korzystać w celu zbierania podpisów online, jest centralny system zbierania deklaracji online.

Liczba deklaracji poparcia zebranych przez organizatorów inicjatywy „Zakaz stosowaniu glifosatu” w podziale na państwa członkowskie

Na mapie zaznaczono kraje Unii, w których osiągnięto minimalny próg podpisów wymagany do poparcia inicjatywy. Przy łącznej liczbie 1 070 865 zweryfikowanych deklaracji inicjatywa „Zakaz stosowania glifosatu” osiągnęła minimalne progi w dziewięciu państwach członkowskich.

Gwiazdki na mapie oznaczają państwa UE, w których poświadczenia z weryfikacji deklaracji poparcia wpłynęły po terminie przedłożenia inicjatywy. Liczby te nie zostały ujęte w łącznej liczbie sygnatariuszy. Tabela z wyszczególnieniem liczby podpisów zebranych w każdym kraju jest dostępna na stronie Komisji na temat tej inicjatywy.

Formalne przedłożenie inicjatywy i spotkania z Komisją

23 października 2017 r. organizatorzy spotkali się z przedstawicielami Komisji (pierwszym wiceprzewodniczącym Fransem Timmermansem, komisarzem ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności Vytenisem Andriukaitisem oraz urzędnikami wysokiego szczebla z różnych zainteresowanych służb) (zob. komunikat prasowy). Komisarz Vytenis Andriukaitis publicznie podkreślił znaczenie bezpośredniego zaangażowania ponad miliona obywateli w proces decyzyjny UE i potwierdził poparcie dla wzmocnienia instrumentu europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Wysłuchanie publiczne w Parlamencie Europejskim

20 listopada 2017 r. organizatorzy przedstawili swoją inicjatywę podczas wysłuchania publicznego w Parlamencie Europejskim (zob. wysłuchanie publiczne). Wybrali oni ekspertów merytorycznych do reprezentowania inicjatywy i z wyprzedzeniem starannie przygotowali kluczowe przesłania. Wielu posłów do Parlamentu Europejskiego „okazało inicjatywie wyjątkowo duże wsparcie”. 

Formalna odpowiedź Komisji Europejskiej

W swoim komunikacie z 12 grudnia 2017 r. (zob. komunikat prasowy) Komisja przedstawiła następujące wnioski: 

• w odniesieniu do zakazu stosowania herbicydów na bazie glifosatu Komisja stwierdziła, że nie istnieją naukowe ani prawne podstawy do uzasadnienia takiego zakazu, i oświadczyła, że nie zaproponuje przepisów zakazujących stosowania glifosatu,
• w odniesieniu do przejrzystości i niezależności ocen naukowych Komisja zobowiązała się do maja 2018 r. przedstawić wniosek ustawodawczy w celu zwiększenia przejrzystości unijnego procesu oceny ryzyka oraz poprawy zarządzania badaniami przedkładanymi Europejskiemu Urzędowi ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) i zwiększenia ich wiarygodności,
• w odniesieniu do unijnych celów w zakresie ograniczenia stosowania pestycydów, zamiast wprowadzać obowiązkowe cele w zakresie ograniczenia ich stosowania, Komisja postanowiła skupić się na poprawie wdrażania dyrektywy w sprawie zrównoważonego stosowania pestycydów. Zobowiązała się również do opracowania zharmonizowanych wskaźników ryzyka w celu lepszego monitorowania stosowania pestycydów na potrzeby przyszłych decyzji w zakresie polityki.

Wpływ na działania ustawodawcze oraz działania następcze

Mimo że główny cel, jakim było wprowadzenie zakazu glifosatu, nie został osiągnięty, inicjatywa ta miała znaczący wpływ na działania ustawodawcze.

W kwietniu 2018 r. Komisja przedstawiła wniosek ustawodawczy, którego celem było zwiększenie przejrzystości unijnego procesu oceny ryzyka w łańcuchu żywnościowym. We wniosku wprowadzono automatyczną publikację badań branżowych przedkładanych w celu uzyskania pozwolenia na produkt oraz wzmocniono zasady zarządzania badaniami wykorzystywanymi przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA).

W wyniku negocjacji między Parlamentem Europejskim a Radą przyjęto nowe przepisy dotyczące przejrzystości, które obowiązują od 27 marca 2021 r. W rezultacie produkty związane z żywnością, w tym pestycydy, nie mogą być już dopuszczone do obrotu na podstawie nieujawnionych badań branżowych. Od tego momentu wszystkie badania przedłożone w kontekście procedur udzielania zezwoleń muszą zostać udostępnione publicznie, co umożliwia niezależną kontrolę naukową. W trakcie tego procesu koalicja organizacji pozarządowych pozostawała aktywnie zaangażowana, uważnie śledząc negocjacje oraz działając na rzecz zagwarantowania ambitnego charakteru wniosku w sprawie przejrzystości.

Nawet po formalnym zakończeniu europejskiej inicjatywy obywatelskiej koalicja pozostawała w kontakcie i nadal angażowała społeczność zwolenników. Organizacje partnerskie i niezrzeszeni sympatycy zostali poinformowani o wynikach kampanii pocztą elektroniczną i zachęceni do dalszego zaangażowania. Koalicja utrzymała koordynację między swoimi organizacjami członkowskimi i nadal propagowała kwestie związane z celami inicjatywy.

Mimo że skala skoordynowanych działań stopniowo malała, sieci kontaktów zbudowane podczas kampanii nadal funkcjonowały. Organizatorzy utrzymywali kontakt ze zwolennikami inicjatywy i mobilizowali ich, gdy pojawiały się istotne dyskusje polityczne. Jak wyjaśniali: „zwolennicy okazali się kluczową siłą na późniejszym etapie”, zwłaszcza gdy powiązane kwestie były rozpatrywane w Parlamencie Europejskim.

Mobilizacja wywołana przez inicjatywę „Zakaz stosowania glifosatu” wykroczyła poza okres zbierania podpisów i przyczyniła się do długotrwałego zaangażowania w kwestie regulacji pestycydów oraz przejrzystości naukowej.

Dowiedz się więcej o tym, jak „Zakaz stosowania gifosatu” wywołał małą rewolucję 

Zbuduj stabilną grupę zwolenników

Przygotowania powinny rozpocząć się na długo przed rejestracją. Duża i zaangażowana baza zwolenników umożliwia szybką mobilizację po rozpoczęciu okresu zbierania podpisów.

Zapewnij odpowiednie finansowanie

Długotrwała kampania wymaga odpowiednich środków finansowych. Zachęć biorące udział organizacje do aktywnego pozyskiwania funduszy w celu wsparcia działań promocyjnych, koordynacyjnych i komunikacyjnych przez cały okres zbierania podpisów.

Dokładnie zaplanuj odpowiedni moment

Strategiczny wybór terminu odgrywa istotną rolę. Dostosowanie rozpoczęcia kampanii do trwających debat ustawodawczych może zwiększyć jej widoczność, znaczenie polityczne i ogólne oddziaływanie.

Wybierz skuteczne kanały komunikacji

Niezbędna jest jasna i odpowiednio ukierunkowana strategia komunikacyjna. Określ, które kanały najlepiej docierają do Twojej grupy odbiorców, i wykorzystaj je konsekwentnie, aby zbudować i utrzymać dynamikę kampanii.

W razie jakichkolwiek wątpliwości co do organizowanej inicjatywy zapytaj naszych ekspertów!

Dodatkowe informacje dotyczące inicjatywy „Zakaz stosowania glifosatu” są dostępne na stronie internetowej organizatorów i na stronie Komisji na temat tej inicjatywy.